حسابداری: رویکرد اسلامی یا رویکرد سرمایه داری

image_pdfimage_print

حسابداری: رویکرد اسلامی یا رویکرد سرمایه داری

ایرانیان با آگاهی و انتخاب خویش دین مبین اسلام را برگزیده اند و آن را در تمامی شئون زندگی فردی و اجتماعی سرلوحه خویش قرار داده اند. آنان رعایت کامل قوانین و مقررات شرع را بر خود لازم و واجب می دانند و اعتقاد دارند اسلام به عنوان دین خاتم به منظور به تعالی رساندن انسان به بشریت عرضه شده است و بدین جهت در تمامی ابعاد زندگی از جمله اقتصاد، برنامه های مدون و دقیقی را طراحی نموده است.

بنابر تعالیم موجود در نظام اقتصادی اسلام، انسان مالک اصلی محسوب نمی شود بلکه مالک اصلی، خداوند متعال است و انسان امانتدار می باشد. در این نظام ربا به شدت تحریم شده است، برخی معاملات و عقود مانند معامله مشروبات الکلی ممنوع هستند، مالیات هایی همچون خمس و زکات رایج می باشد.

حال این سوال مطرح می شود و آن اینکه چرا علی رغم وجود فرهنگ غنی اسلامی و معارف والای آن، رویکرد حاکم بر حسابداری موجود در ایران، بیگانه از معارف اسلامی می باشد ؟

آیا در نظام اقتصادی اسلام، از حسابداران این انتظار نمی رود که خود را در برابر موارد خلاف قوانین شرع معذور ندانند و شعار ناصحیح « مأمورم و معذور » را بکار نبرند و در نتیجه حسابداران خویش را ملزم به خودداری از ثبت معاملات و رویدادهای نامشروع نمایند ؟

آیا در نظام اقتصادی اسلام که در آن مالیات های اسلامی خمس و زکات واجب و لازم است، از حسابداران این انتظار نمی رود گزارش های مالی به منظور محاسبه این دو فریضه الهی را تهیه و افشا نمایند ؟

آیا در نظام اقتصادی اسلام که در آن ربا به شدت تحریم شده است، حسابداران می توانند اقدام به مشارکت در اخذ و ثبت وام ها و معاملات ربوی نمایند ؟

پاسخ به سؤالات فوق، ضرورت توجه به رویکرد اسلامی در حسابداری را بیان می نماید.

۲٫ نقدی بر رویکرد حاکم بر رشته حسابداری

در قرون اولیه هجری شاهد اوج تمدن اسلامی بوده ایم به گونه ای که کتب و آثار دانشمندان مسلمان همچون ابوعلی سینا و … در دانشگاه ها و محافل علمی غرب به عنوان منبع علمی مورد توجه قرار می گرفت لیکن متأسفانه امروزه این امر به گونه ای دیگر شده است.

مقام معظم رهبری در دیدار با اساتید دانشگاهها از تعداد فراوان دانشجویانی که در رشته های علوم انسانى تحصیل می کنند، ابراز نگرانی کردند. ایشان در این رابطه این گونه بیان داشتند که مگر ما در زمینه علوم انسانى، کار بومى و تحقیقات اسلامى چقدر داریم؟ مگر در این زمینه، کتاب آماده چقدر داریم؟ استاد مبرزى که معتقد به جهان‏بینى اسلامى باشد و بخواهد جامعه‏شناسى یا روانشناسى یا مدیریت یا غیره درس بدهد، چقدر داریم که این همه دانشجو براى این رشته‏ها گرفته می شود.

ایشان علت نگرانی شان را این گونه بیان نمودند که بسیارى از مباحث علوم انسانى، مبتنى بر فلسفه‏هائى هستند که مبنایش مادیگرى است، مبنایش حیوان انگاشتن انسان است، عدم مسئولیت انسان در قبال خداوند متعال است، نداشتن نگاه معنوى به انسان و جهان است. حال با ترجمه این علوم و آنچه را که غربى‏ها گفتند و نوشتند و با تعلیم عینی آن به جوانان، در واقع شکاکیت، تردید و بى‏اعتقادى به مبانى الهى و اسلامى و ارزش هاى خودمان در قالب هاى درسى به جوان ها منتقل می شود. (khamenei.ir)

باید با تأسف بیان کرد که رشته حسابداری نیز از این مقوله جدا نمی باشد. امروزه متون تخصصی قابل تدریس رشته حسابداری در دانشگاه ها، ترجمه شده متون غربی است که نشان از رویکرد سرمایه داری و کاپیتالیستی در این رشته دارد و متأسفانه اثر قابل محسوسی از رویکرد اسلامی در آن مشاهده نمی شود.

حتی در مواردی بسیار، متأسفانه شاهد آنیم که در کتب حسابداری موارد خلاف قوانین شرعیت مورد بحث و تدریس قرار می گیرند. به عنوان مثال در موضوع اوراق قرضه همواره شاهد بیان نرخ بهره می باشیم. مسلماً این مورد از مصادیق بارز رباست.

طبقه بندی برخی از تسهیلات مالی مانند مضاربه و اوراق مشارکت در ذیل سرفصل بدهی ها نیز نشان از رویکرد سرمایه داری در حسابداری است، چرا که مضاربه و اوراق مشارکت از لحاظ ماهیت، بدهی محسوب نمی شوند. مطمئناً چگونگی نحوه صحیح ثبت و گزارشگری موارد فوق، نیازمند تحقیق و بررسی می باشد.

مسلماً دستاوردهای علمی غرب، غیر قابل اغماض و در موارد بسیاری قابل تقدیر می باشد. حسابداری نیز از این مقوله مستثنی نمی باشد لیکن نباید فراموش کرد، آنچه را که نظریه پردازان علم حسابداری در غرب بنا نهاده اند، بر اساس رویکرد حاکم بر آن نظام که همانا رویکرد سرمایه داری و لیبرالیستی است، بوده است.

۳٫ ضرورت توجه به رویکرد اسلامی در حسابداری

حسابداری و اهداف آن در نظام های اقتصادی مختلف، به گونه های متفاوتی می باشد. بایلی (۱۹۸۸) معتقد است که در یک جامعه سوسیالیستی، هدف حسابداری تقویت کنترل مقامات ارشد بر فعالیت های واحدهای تجاری است. بنابراین در طراحی سیستم های استاندارد حسابداری، مقامات ارشد به عنوان استفاده کنندگان اصلی معرفی می شوند در صورتی که در جوامع سرمایه داری، سرمایه گذاران از چنین جایگاهی برخوردارند. حمید (۲۰۰۱) این نتیجه را بیان می کند که جهان بینی و ارزش های مختلف، سیستم های اقتصادی مـتفاوتی را طلب می کند و سیستم اقتصادی به نوبه خود سیستم حسابداری خاص خود را نیاز دارد. (بزرگ اصل، ۱۳۸۴)

بنابراین از آنجا که وجود نظام اقتصادی با نام نظام « اقتصاد اسلامی » ثابت شده است، در این راستا موضوعی به نام «حسابداری اسلامی» که همانا توجه به رویکرد اسلامی در حسابداری می باشد، مطرح می شود.

البته بحثی در برخی محافل مطرح است و آن اینکه حسابداری متشکل از ثبت های بدهکار و بستانکار است و بدین جهت عناوینی به نام حسابداری اسلامی و غیر اسلامی موضوعیت پیدا نمی کند. بر این تفکر نقدی به نظر می رسد که در ذیل به آن اشاره می گردد:

حسابداری تنها منحصر به ثبت های بدهکار و بستانکار نمی باشد بلکه پاسخگویی در قالب ارائه گزارش های مختلف مالی نیز از وظایف مهم حسابداری محسوب می شود.

در نظام اقتصادی اسلام، انسان مالک اصلی محسوب نمی شود بلکه مالک اصلی، خداوند متعال است و انسان امانتدار می باشد. در این نظام ربا به شدت تحریم شده است، برخی معاملات و عقود مانند معامله مشروبات الکلی ممنوع هستند، مالیات هایی همچون خمس و زکات رایج می باشد.

بنابراین از آنجا که در رأس هرم پاسخگویی نظام اقتصادی اسلام، خداوند متعال می باشند و کارفرما در ذیل آن قرار دارد، مسئولیت پاسخگویی حسابداران علاوه بر کارفرما، متوجه خالق هستی نیز می باشد. مسئولیت پاسخگویی در برابر خداوند و همچنین اعتقاد به روز جزا، سبب می شود تا حسابداران تنها رویدادها و آثار مالی ناشی از معاملات و عقود مشروع را ثبت نمایند و در مقابل، از ثبت اطلاعات مالی خلاف قوانین شریعت ممانعت ورزند.

در نظام اقتصادی غرب به دلیل حاکمیت رویکرد سکولار و سرمایه داری، پاسخگویی حسابداران در برابر خداوند متعال مطرح نمی باشد. متأسفانه به دلیل استفاده بی چون و چرا از متون ترجمه شده غرب در دروس حسابداری، برخی نیز در کشور ما دارای این تفکر هستند اما حسابداران مؤمن و مسلمان که اکثریت را تشکیل می دهند، خداوند متعال را در هر مکان و هر زمانی ناظر و شاهد اعمال خویش می بینند و معتقدند که مأمور در مواقعی که مأموریتش خلاف دستورات الهی باشد، معذور نیست. این اعتقاد سبب می شود تا آنان به خود اجازه انجام امور خلاف قوانین شریعت را ندهند.

همچنین در این نظام اقتصادی از حسابداران انتظار است تا اطلاعات مالی لازم جهت محاسبه مالیات های اسلامی خمس و زکات را ارائه و افشا نمایند.

طبیعتاً در چنین نظام اقتصادی به جهت وجود تفاوت ها، نحوه پاسخگویی حسابداران نیز متفاوت با نظام های سوسیالیستی و سرمایه داری خواهد بود و این خود دلیلی است بر ضرورت وجود حسابداری اسلامی.

در این راستا و به منظور تأیید هر چه بیشتر این موضوع، نظرات برخی از محققین بیان می گردد:

حمید (۲۰۰۰) بیان می کند که بسیاری از اندیشمندان مسلمان عقیده دارند که نظام حسابداری باید به آموزههای دین اسلام متصل گردد و ایـن چیـزی اسـت کـه حسـابـداری اسـلامـی نـامیده می شود.

وی مطالعات مبسوطی در این زمینه انجام داده است. نتایج این مطالعات، گرایش مـثبـت حسابداران مسلمان را به ارزش های اسلامی در حوزه حسابداری نشان می دهد. (بزرگ اصل، ۱۳۸۴)

الخدش (۲۰۰۱) عـلاوه بر مشروعیت، مسئـله زکـات را در تعریف حسابـداری اسلامی گنجـانـده است.

حسابداری اسلامی عبارت است از فرایند شناسایی، اندازه گیری و گزارشگری مشروعیت فعالیت های مالی که برای تصمیم گیری، محاسبـه زکات و محاسبه سود واقعی عملیات سرمایه گذاری اسلامی براساس دستورات اسلام، مفید باشد. (بزرگ اصل، tarazname.com)

به دنبال تعریف ارائه شده از حسابداری محققان شروع به جستجو جهت بسط اهداف حسابداری اسلامی کردند. گمبلینگ و کریم، و بایدون و ویلت تأیید کردند که زکات یکی از اهداف اصلی حسابداری است. آنها معتقدند که تعیین الزاماتی برای محاسبه و پرداخت زکات به عنوان هدف اصلی، سبب ممانعت از عمل ناخواسته فریبکاری (تقلب) در هر شکل می شود، زیرا هیچ چیز از خداوند مخفی نمی ماند. (ولایوثام، ۱۳۸۳)

نتایج تحقیق عدنان و گافیکین نشان میدهد که هدف اصلی اطلاعات حسابداری اسلامی، ارائه اطلاعات برای ایفای تعهد پاسخگویی به صاحب اصلی یعنی خداوند متعال است. بنابراین، پاسخگویی کلی زمانی در عمل محقق می شود که در راستای ایفای تعهد زکات باشد چرا که اگر زکات به عنوان هدف اولیه قرار گیرد هر شخص از فریبکاری یا ظاهر آرایی ناخواسته پرهیز می کند، زیرا همیشه خدا را ناظر اعمال خود می بیند. در نتیجه، اطلاعات حـسابداری بــه طور غیرمـستقیم هـم پـاسخگـوی نیازهای استفاده کنندگان است و هم پاسخگوی مسئولیت اجتماعی. (بزرگ اصل، ۱۳۸۴)

این نکته حائز اهمیت است که بحث در رابطه با عنوان « حسابداری اسلامی » نباید به گونه ای گردد که موجب غفلت از محتوای آن شود. آنچه دارای اهمیت است محتواست و شکل و نام آن در درجه بعد قرار دارد.

طبق آنچه که از نظریات محققین بدست می آید، محتوای « حسابداری اسلامی » آشنایی حسابداران با آموزه های اسلامی که مرتبط با رویدادهای مالی باشند، می باشد. به عبارت دیگر، توجه به رویکرد اسلامی در حسابداری، محتوای اصلی حسابداری اسلامی محسوب می شود.

 در این راستا آشنایی حسابداران با انواع عقود و معاملات اعم از عقود و معاملات مشروع و عقود و معاملات نامشروع ضروری به نظر می رسد. همچنین آشنایی آنان با خمس و زکات و نحوه محاسبه آن نیز مورد توجه در حسابداری اسلامی می باشد.

شایان ذکر است که در کلام محققین مذکور تنها به موضوع زکات توجه شده است و موضوع خمس طرح نگردیده است. علت را با نگاهی اجمالی به موضوع در می یابیم. محققین مذکور پیروی مکتب اهل سنت می باشند و در این مکتب، خمس به موارد محدودی تعلق می گیرد که امروزه کاربرد چندانی ندارند لیکن در مکتب تشیع دایره تعلق خمس بسیار وسیع تر می باشد به گونه ای که کمتر کسی یافت می شود با این موضوع سر و کار نداشته باشد.

موضوع دیگری که در بحث حسابداری اسلامی قابل طرح است، موضوع ارث می باشد. ارث از مواردی است که در قرآن کریم و به تبع آن، در فقه اسلامی مورد توجه قرار گرفته است. از آنجا که در مسأله ارث عموماً مباحث مالی مطرح می باشد و بعضاً پیچیدگی هایی در محاسبات آن وجود دارد، آشنا شدن حسابداران با آن ضروری به نظر می رسد.

از دیدگاهی دیگر می توان ضرورت آشنایی حسابداران با چگونگی محاسبه ارث را این گونه بیان نمود:

با نگاهی به قانون مالیات های مستقیم در می یابیم که یک باب آن در رابطه با مالیات بر ارث می باشد که در آن، چگونگی محاسبه مالیات بر ارث مورد بررسی قرار گرفته است. حسابداران این مباحث را در درس حسابداری مالیاتی مطالعه می نمایند. برای محاسبه مالیات بر ارث، در ابتدا باید سهم الارث هر فرد مشخص شود و سپس مالیات آن معین گردد. حال سؤال این است که چگونه حسابداران باید مالیات بر ارث را محاسبه نمایند در حالی که نمی توانند سهم الارث هر فرد را مشخص کنند؟

موضوع دیگری که در بحث حسابداری اسلامی مطرح شده است، موضوع وقف است. وقف از موارد مورد توجه در فقه اسلامی می باشد. در فقه تأکید بسیار بر حفظ موقوفات و تأمین نظر واقفین شده است. دستیابی به این هدف مستلزم سیستم حسابداری است که بتواند درآمدها و هزینه ها را به نحو صحیح شناسایی و در مسیر مشخص شده صرف نماید. از این رو موضوع حسابداری موقوفات مطرح گردیده است.

۴٫ نتیجه گیری و ارائه پیشنهادات

در انتهای مقاله به منظور توجه هر بیشتر به رویکرد اسلامی در حسابداری پیشنهاداتی ارائه گردیده است. از جمله این پیشنهادات، افزودن دروس و سرفصل هایی تحت عناوین «حسابداری مالیات های اسلامی»، «حسابداری موقوفات»، «حسابداری ارث»، «حسابداری بانک ها و مؤسسات مالی اسلامی»، «عقود و معاملات اسلامی»، «بانکداری اسلامی»، «اقتصاد اسلامی»، «مدیریت مالی اسلامی» و «اخلاق در حسابداری» به رشته حسابداری می باشد.

همچنین تأسیس انجمنی تحت عنوان «انجمن حسابداران اسلامی» نیز از جمله پیشنهادات قابل ارائه می باشد. با تأسیس این انجمن، زمینه گردآمدن کلیه حسابداران با اندیشه های نو و خلاق فراهم می شود به گونه ای که با بهره گیری از کلیه توان انسانی و پرورش ایده ها و نظریات مربوطه، توسعه و ارتقا هر چه بیشتر امر حسابداری اسلامی را فراهم می گرداند.

منابع و مآخذ

۱٫ بزرگ اصل، موسی (۱۳۸۴)، اهداف و خصوصیات حسابداری اسلامی، مجله حسابرس، شماره ۳۱

۲٫ بزرگ اصل، موسی – چالش های حسابداری اسلامی در ایران، http://www.tarazname.com

۳٫ ولایوثام Velayutham، سیواکومار Sivakumar (1383)، حسابداری اسلامی و حسابداری مرسوم: ناسازگار یا مکمل، مجله حسابرس، شماره ۲۶

۴٫ پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی سید علی خامنه ای مد ظله العالی، http://www.khamenei.ir

سعید رستمی

سعید رستمی کارشناس ارشد حسابداری، حسابرس و عضو هیئت مدیره شرکت "توسعه افزار نویان" www.NoyanTech.com

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *